"En eenmaal zo aan de gang, merkt u dat u ook niet meer terug kunt naar uw oude zelf." Floor Basten en Kerstin van Tiggelen in het voorwoord van het Handboek Buitenpromoveren

workshop

11-09 2020

'Methodologie' en
'Wetenschappelijk schrijven'

Inschrijving geopend

workshop

09-10 2020

'Buitenpromoveren in één dag'

Inschrijving geopend

workshop

20-11 2020

'Literature review' en
'Auteursrecht, plagiaat en referenties'

Inschrijving geopend

Workshop

voorjaar 2021

'Buitenpromoveren in één dag'

Inschrijving geopend

Floor

Boeken die je niet gelezen hebt

Bij dezen kom ik uit de kast als non-lezer van Habermas. En hoewel ik zijn werk niet gelezen heb, heb ik er in mijn eigen werk zo nu en dan wel aan gerefereerd. Zonder te verblikken of te verblozen. Habermas is immers op mijn vakgebied voor sommige collega’s een geijkt referentiepunt. Logisch dus, welhaast vanzelfsprekend zelfs, om naar hem te verwijzen. Bijna onbeleefd om het niet te doen. Maar is dit eigenlijk wel oké, praten over boeken die je niet gelezen hebt?

Volgens Pierre Bayard is dit niet alleen oké, het is zelfs de bedoeling. En zeker voor promovendi bevat zijn boek How to talk about books you haven’t read een aantal geruststellende gedachten en praktische tips. Standaardvraag bij de workshop Literature review die we vanuit ons expertisecentrum aanbieden, is namelijk: wanneer kan ik stoppen met lezen? Bayard geeft daarop het eenvoudige antwoord: zodra je een goed, eigen verhaal kunt vertellen over je onderzoeksterrein. Het gaat er volgens hem niet om dat je heel veel gelezen hebt, het gaat er om dat je heel erg belezen bent. Het verschil tussen die twee is de rode draad door zijn boek.

Stel je de wetenschap voor als een immense bibliotheek. Ontwikkel je dan je wetenschappelijk denken door alles te lezen? Geenszins. Een bibliotheek is geen statisch geheel, er komt steeds wat bij en er verdwijnt ook steeds weer wat uit. Alles gelezen hebben is niet eens haalbaar. En ook jij als lezer bent niet statisch, je leest steeds iets anders in een boek afhankelijk van hoe je ervaringen en inzichten zich ontwikkelen. Bovendien is het nog maar de vraag of jij leest wat de auteur heeft willen zeggen, want je projecteert die eigen ervaringen en inzichten altijd als referentiekader in het boek. Je leest wat je wil lezen, of misschien zelfs: je leest alleen wat je kunt lezen. Je moet dus niet een pure lezer zijn, maar meer een bibliothecaris die begrijpt hoe het systeem van een bibliotheek werkt: de boeken weerspiegelen niet de werkelijkheid, maar de werkelijkheidsopvattingen van auteurs, en daar zijn patronen in te ontdekken. Hoe auteurs en hun ideeën en concepten zich onderling verhouden en ontwikkelen is betekenisvoller dan wat ze precies schrijven. Wetenschap gaat niet over het reproduceren van andermans gedachten, maar over het vormen van je eigen ideeën en het innemen van je eigen standpunt. Daarvoor kun je volgens Bayard en de auteurs naar wie hij verwijst (met zijn eigen annotatiesysteem: HG = Half Gelezen, VG = Van Gehoord, enzovoort) zelfs het beste zo min mogelijk gelezen hebben.

Natuurlijk niet helemaal niets hè, dat is een ander uiterste. Zo was ik eens op een congres waar een startende promovendus vertelde over zijn onderzoek en een van zijn verwijzingen was naar Plato. Over het waarom daarvan kwam een kritische vraag uit het publiek waar de promovendus niet helemaal uitkwam. De vraagsteller bleef echter aandringen, want “Just because Plato said so doesn’t mean that it’s true” (een valide punt, vond ik), waarop hij, zichtbaar in het nauw gedreven en rood aanlopend, zoiets zei als: “You would have to ask my supervisor.” Ai. Praten over iets waar je helemaal geen verstand van hebt is onwetenschappelijk en gênant, en je zakt snel door de mand als je het doet in gezelschap van mensen die wel iets langer over jouw onderwerp hebben nagedacht. Wat is dan wel de bedoeling?

Het gaat erom dat je op basis van een paar ijkpunten een beargumenteerd gesprek kunt voeren. Bij promoveren is dat een gesprek met wetenschappers. Daar worden die ijkpunten gevormd door stromingen en scholen: je kunt heel goed iets van de Frankfurter Schule vinden zonder alle auteurs daaruit of daarover van buiten te kennen. Of zonder zelfs maar van de Frankfurter Schule gehoord te hebben, want zodra iemand de belangrijkste principes ervan uitlegt, kun je daar best iets slims van vinden. In hoofdstuk VI, getiteld ‘Encounters with professors’ en met de heerlijke ondertitel ‘(in which we confirm, along with the Tiv tribe of western Africa, that it is wholly unnecessary to have opened a book in order to deliver an enlightened opinion on it, even if you displease the specialists in the process)’, maakt Bayard aannemelijk dat je ook met je eigen werkelijkheidsopvatting, ervaringen en gezond verstand een heel eind komt mits je daar even goed over na hebt gedacht. Gedachteloos je supervisor napraten doe je dus niet, een eigen standpunt beargumenteren doe je dus wel.

Terug naar mijn relatie met Habermas. Toen ik zijn naam voor het eerst tegenkwam in een bespreking van zijn belangrijke begrippen ‘leefwereld’ en ‘systeemwereld’ wilde ik het oorspronkelijke werk bestuderen. Een bevriende promovendus waarschuwde me dat daar niet doorheen te komen was. Volgens hem had in Nederland misschien maar één persoon het werk van Habermas gelezen, Michiel Korthals, en deed de rest het met zijn uitleg ervan. Ik weet niet of dit waar was, maar heb de door Korthals en Kunneman geredigeerde bundel over Habermas wel grondig doorgenomen. Dat was eigenlijk wel genoeg Habermas voor mij. Vanuit mijn letterkundige achtergrond vond ik een ander belangrijk begrip van hem, ‘machtsvrije discours’, onhoudbaar.

Toch ga ik hem misschien nog wel zelf lezen. Het onderscheid tussen leef- en systeemwereld vind ik namelijk wel interessant, vooral omdat ik recentere auteurs ermee aan de haal zie gaan waarbij ik me afvraag of hun interpretatie daarvan wel Habermas’ bedoeling was. De volgende keer dat we elkaar spreken, heb ik het dus misschien wel uit. Of misschien nog niet. Of misschien zelfs nog niet opengeslagen. Of in huis. Maar ik zal er toch wat over te zeggen hebben.

 

Bayard, P. (2007). How to talk about books you haven’t read. New York: Bloomsbury.
Korthals, M. & Kunneman, H. (1992). Het communicatieve paradigma. Mogelijkheden en beperkingen van Habermas’ theorie van het communicatieve handelen. Meppel: Boom.

 

 

  • prof. M.P. (Meine Pieter) van Dijk PhD
    "Tegenwoordig is er de erkenning dat mensen uit de praktijk
    andersoortige dissertaties schrijven, maar niet minder gerijpte."

    Prof. M.P. (Meine Pieter) van Dijk PhD // promotor // Maastricht School of Management
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. M. (Marjan) Vermeulen
    "Ben je met pensioen, dan werk je er gemakkelijker vier dagen per week aan dan wanneer je volop met je carrière bezig bent, net van baan bent veranderd en thuis kleine kinderen hebt."

    Prof. dr. M. (Marjan) Vermeulen // promotor // Open Universiteit
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. M.M.R. (Miriam) Vollenbroek-Hutten
    "Kennisverwerving is leuk, maar leuker is als kennis in de organisatie gebruikt kan worden, al is het maar in de vorm van een prototype."

    Prof. dr. M.M.R. (Miriam) Vollenbroek-Hutten // promotor // Universiteit Twente
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Richard van Houdt
    "Het promotieonderzoek was een hele leuke periode:
    we wisten iets niet, en dat ging ik uitzoeken."

    Dr. Richard van Houdt // Director Transaction Services ING // Business School Nederland
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • prof. dr. C.J.M. (Clemens) Kool
    "Waar het om gaat, is dat het je als buitenpromovendus lukt om een mix te realiseren waar je zelf gelukkig van wordt, die leidt tot goed onderzoek en een positieve rol in je carrière."

    prof. dr. C.J.M. (Clemens) Kool // promotor // Universiteit Utrecht
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Kees van Dusseldorp
    "Collega’s reageerden enthousiast, ik heb leuke recensies gehad en krijg nog steeds uitnodigingen om workshops, referaten en gastcolleges te verzorgen."

    Dr. Kees van Dusseldorp // predikant Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) //
    Theologische Universiteit Kampen

    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. A.J. (Ad) Kil
    "Stop met shoppen langs instellingen en hoogleraren. Je raakt daarvan enorm in de war want overal zit wel wat in. Je begint of je begint niet."

    Prof. dr. A.J. (Ad) Kil // promotor // Nyenrode Business Universiteit
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Anne Nigten
    "Ik zag een patroon van clashes zodra kunstenaars en technische wetenschappers, ingenieurs gingen samenwerken. Toen heb ik op een goed moment besloten dat promoveren de meest interessante manier zou zijn om dat aan te pakken."

    Dr. Anne Nigten // lector Hanzehogeschool // University of the Arts (Londen, UK)
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. H.G.L. (Eric) Peels
    "Promoveren is al lang niet meer een kwestie van je eigen ivoren toren even inkruipen. Het eenmansavontuur van vroeger is het vandaag niet meer."

    Prof. dr. H.G.L. (Eric) Peels // promotor // Theologische Universiteit Apeldoorn
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Birgit Snijder-Kuipers
    "Bij alle hoogleraren die hadden ingetekend op mijn boek heb ik mijn boek persoonlijk afgeleverd, zodat ik meteen kon kennismaken."

    Dr. Birgit Snijder-Kuipers // kandidaat-notaris De Brauw Blackstone Westbroek // Rijksuniversiteit Groningen
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Fred Scholte
    "Je merkt dat je iets gevonden hebt dat je fascineert,
    waarover je maar wilt blijven praten."

    Drs. Fred Scholte // arbeidsdeskundige UWV // Erasmus Universiteit Rotterdam
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. H.P. (Henk) de Roest
    "Ik leer van alle promovendi, zij worden meester op hun terrein en ik kan alleen luisteren naar wat zij vinden."

    Prof. dr. H.P. (Henk) de Roest // promotor // Protestantse Theologische Universiteit
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Bert-Jan Heusinkveld
    "De combinatie van antropologie en medische ethiek boeit me."

    Drs. Bert-Jan Heusinkveld // predikant PKN // Vrije Universiteit Amsterdam
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Mariëtte Heemskerk
    "Ik ben blij dat ik de dingen zoals ik ze in gedachten heb,
    voor mijn gevoel kan aanhouden."

    Drs. Mariëtte Heemskerk // interim-manager // TU Delft
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Diederik van Meenen
    "Ik zou iedereen die het leuk vind om uit zijn comfortzone te stappen, aanbevelen om aan een andere faculteit te promoveren dan waaraan de initiële opleiding is gevolgd."

    Dr. Diederik van Meenen // projectmanager Defensie // Universiteit voor Humanistiek
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Peter Klosse
    "Als je ergens een stemmetje hebt dat begint te fluisteren over promoveren, just do it."

    Dr. Peter Klosse // eigenaar Hotel Gastronomique De Echoput // Maastricht University
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. ir. M.C.D.P. (Mathieu) Weggeman
    "Mijn buitenpromovendi hebben mij altijd aangenaam verrast."

    Prof. dr. ir. M.C.D.P. (Mathieu) Weggeman // promotor // TU Eindhoven
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Ineke Strijp
    "De verdediging was een feestje, ik heb enorm staan te genieten."

    Dr. Ineke Strijp // directeur Strada Beheer interim-management // Tilburg University
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof dr. ir. C.J.A.M. (Katrien) Termeer
    "Gaat het je om de titel? Ben je echt nieuwsgierig? Wil je de diepte ingaan? Of heb je een punt te maken? Dat wil ik scherp hebben, want het kost veel."

    Prof dr. ir. C.J.A.M. (Katrien) Termeer // promotor // Wageningen UR
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. F.P. (Femke) Geijsel
    "Waar we vroeger vooral behoefte hadden aan mensen die vanuit een bepaalde verwondering antwoorden wisten te vinden ter oplossing van het probleem, is er nu wellicht meer behoefte aan mensen die willen zoeken en er plezier in hebben steeds opnieuw de antwoorden niet te weten."

    Prof. dr. F.P. (Femke) Geijsel // voorwoord // NSO-CNA Leiderschapsacademie
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. J. (Joyeeta) Gupta
    "De meesten komen bij mij met hun hobby en die verwerken we samen tot een punt dat kan bijdragen aan een gat in kennis."

    Prof. dr. J. (Joyeeta) Gupta // promotor // Universiteit van Amsterdam
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. Th.H. (Thijs) Homan
    "Het mooie van het Handboek Buitenpromoveren is dat het geschreven is voor en door buitenpromovendi."

    Prof. dr. Th.H. (Thijs) Homan // voorwoord
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Prof. dr. Y.W.M. (Yvonne) Benschop
    "Wat ik van mijn buitenpromovendi terughoor is dat ze altijd blij de deur uit gaan."

    Prof. dr. Y.W.M. (Yvonne) Benschop // promotor // Radboud Universiteit Nijmegen
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Marie Frietman
    "Toen de kinderen het huis uit gingen en mijn werk soepel liep,
    kreeg ik een beetje zorgen: die lege toekomst!"

    Drs. Marie Frietman // gepensioneerd docent Klassieke talen // Universiteit Leiden
    Lees haar verhaal in het Handboek Buitenpromoveren

  • Dr. Freek Peters
    "Het heeft mijn reputatie in het vak en in de markt een duidelijke boost gegeven."

    Dr. Freek Peters // managing partner de Galan Groep // Tilburg University
    Lees zijn verhaal in het Handboek Buitenpromoveren